Debaty sejmoweI Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie zaniedbania przez rząd obowiązku obrony interesów skarbu państwa na przykładzie zaniechania przygotowań do cywilnoprawnej obrony przed roszczeniami byłych właścicieli nieruchomości i przedsiębiorstw znacjon

   Odpowiadając na interpelację pana posła Janusza Dobrosza, uprzejmie wyjaśniam, co następuje:    Interes skarbu państwa realizowany jest przez rząd na zasadach określonych w Konstytucji RP oraz ustawach uchwalonych przez Sejm RP. Konstytucja określa podstawowe zasady, jakimi należy się kierować, realizując interesy skarbu państwa. Zasady te są określone w rozdziale I Konstytucji RP. W szczególności należy wymienić zasadę demokratycznego państwa prawa (art. 2), zasadę legalizmu, która stanowi, iż organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa (art. 7), oraz zasadę dotyczącą ochrony prawa własności (art. 21), która w ust. 2 art. 21 stanowi, iż wywłaszczenia są dopuszczalne jedynie wówczas, gdy są dokonywane na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem.    W interesie skarbu państwa jest przestrzeganie podstawowych zasad konstytucji, a sprecyzowanych w wielu ustawach odnoszących się do ochrony prawa własności nie tylko skarbu państwa, ale także obywateli, zgodnie z konstytucyjną zasadą równości wobec prawa (art. 32 Konstytucji RP). Tak więc w zakresie realizacji interesu skarbu państwa jego organy zobowiązane są do przestrzegania i wykonywania ustaw uchwalonych przez Sejm RP, orzeczeń sądów oraz uchwał Trybunału Konstytucyjnego.    W toku zmian ustrojowych nastąpiły przekształcenia własnościowe dotyczące majątku skarbu państwa.    Uchylone zostały przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące ochrony własności państwowej, art. 126-135 Kodeksu cywilnego. Własność państwowa została poddana komunalizacji na podstawie ustawy z 10 maja 1990 r. Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym. Nastąpiło uwłaszczenie państwowych osób prawnych, polegające na przekształceniu ich dotychczasowych praw w prawa własności nieruchomości budynkowych oraz prawo użytkowania wieczystego gruntów należących do skarbu państwa (ustawa z 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości).    W uchwale 7 sędziów wpisanej do księgi zasad prawnych z 18 czerwca 1991 r. III CZP 38/91 (OSNCP10-12/91, poz. 118) Sąd Najwyższy, wyjaśniając wątpliwości związane z wejściem nowelizacji Kodeksu cywilnego z 31 stycznia 1989 r., stwierdził, iż została zniesiona zasada, że jedynie skarbowi państwa może przysługiwać prawo własności mienia państwowego, w wyniku czego państwowe osoby prawne uzyskały zdolność prawną w zakresie nabywania składników majątkowych na własność.    Prawa własności przysługujące skarbowi państwa w odniesieniu do nieruchomości miejskich gwarantuje ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, a w odniesieniu do nieruchomości rolnych - ustawa z 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi skarbu państwa. Skarb państwa nie może występować o zasiedzenie nieruchomości, do których jego prawa zostały potwierdzone w ww. ustawach. Należy podkreślić, iż Sąd Najwyższy podtrzymał wyrażony wcześniej w zwykłym składzie pogląd, że skarb państwa nie może zaliczyć do czasu posiadania w rozumieniu art. 172 Kodeksu cywilnego okresu władania nieruchomością jako właściciel na podstawie decyzji administracyjnej, której nieważność została następnie stwierdzona ze względu na sprzeczność tej decyzji z prawem (orzeczenie SN z 18 listopada 1992 r. III CZP 133/92).    Również zgodnie z postanowieniami konstytucji należy się liczyć z obowiązującą zasadą badania przez Trybunał Konstytucyjny zgodności ustaw z konstytucją nie tylko wydanych po 1989 r., ale także wcześniej, po 1944 r., które nie były poddane kontroli konstytucyjnej, bowiem wówczas ona nie istniała.    W takim samym zakresie dotyczy to decyzji nacjonalizacyjnych, które podlegają kontroli z punktu widzenia ich legalności przez Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego. Nie obowiązują w tym przypadku terminy przedawnienia.    Obywatele poszkodowani w wyniku wydania bezprawnych decyzji mają konstytucyjne prawo żądania stwierdzenia ich nieważności niezależnie od tego, w jaki sposób skarb państwa nabył prawo własności. Interesem skarbu państwa jest właśnie przestrzeganie zasad ochrony własności każdego podmiotu, rozliczanie zaś tego, co było nabyte bezprawnie. Rząd pana premiera Jerzego Buzka opracował projekt ustawy reprywatyzacyjnej, który został uchwalony przez Sejm. Weto Prezydenta RP nie zostało odrzucone. Prezydent RP w uzasadnieniu do złożonego weta do ustawy reprywatyzacyjnej zachęcił do występowania z roszczeniami na drogę sądową. Rząd RP proponował w interesie skarbu państwa inne rozwiązanie, nieobciążające budżetu państwa, a więc podatników.    Pragnę zaznaczyć, że ostatnio w dwóch sprawach obywateli polskich - o naruszenie prawa własności i odmowę zwolnienia z opłat sądowych - Europejski Trybunał Praw Człowieka nakazał zapłacić rządowi RP odszkodowanie.    W pierwszej sprawie dotyczącej nieruchomości wywłaszczonej w 1952 r., położonej w Łomży, spadkobiercy właściciela nieruchomości odzyskali prawo własności do ww. nieruchomości. Prawo to potwierdził w wyroku z 23 listopada 1993 r. Naczelny Sąd Administracyjny. Urząd Rejonowy w Łomży, w czasie gdy spadkobiercy właściciela nieruchomości w 1991 r. prowadzili postępowanie spadkowe po zmarłym właścicielu nieruchomości, wniósł pozew o zasiedzenie nieruchomości. Do dzisiaj sprawa została niezakończona. Spadkobiercy właściciela wnieśli skargę do Trybunału, zarzucając naruszenie art. 6 ust. 1 europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka (przewlekłość postępowania o zasiedzenie) oraz art. 1 protokoło nr 1 (niemożność wykonywania swojego prawa własności). Trybunał uznał zarzuty za słuszne i nakazał wypłacić 15 tys. zł zadośćuczynienia za szkodę wyrządzoną w związku z naruszeniem art. 6 ust. 1 konwencji oraz 25 tys. zł z tytułu kosztów postępowania. Jednoznacznie zastrzegł, że jeżeli sprawa nie zostanie załatwiona przez rząd w ciągu 6 miesięcy, zostanie ona ponownie rozpatrzona przez Trybunał odnośnie do odszkodowania za naruszenie praw własności. W uzasadnieniu do tego orzeczenia Trybunał zwrócił uwagę, iż wytoczone postępowanie o zasiedzenie przez Urząd Rejonowy w Łomży, które toczy się już ponad 10 lat, obciąża władzę publiczną, w przypadku gdy prawo własności do nieruchomości zostało przywrócone spadkobiercom właściciela.    W drugiej sprawie wnioskodawca złożył pozew do Sądu Wojewódzkiego w Płocku 9 maja 1994 r. przeciwko miastu o zapłatę odszkodowania w wysokości 585 tys. zł z wnioskiem o całkowite zwolnienie z kosztów postępowania sądowego. Podstawą żądania wnioskodawcy był wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego, który uznał, że władze samorządowe rażąco naruszyły prawo w postępowaniu administracyjnym dotyczącym lokalizacji inwestycji. Sąd zażądał częściowego wpisu pod rygorem zwrotu sprawy. Wnioskodawca tego wpisu nie zapłacił. Wnioskodawca złożył skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, zarzucając polskiemu sądowi naruszenie art. 6 ust. 1 konstytucji, tj. ograniczenie dostępu do sądu. Trybunał przyznał rację wnioskodawcy i zasądził 30 tys. zł zadośćuczynienia oraz 12 tys. zł tytułem kosztów postępowania. Trybunał uznał ostatecznie, że sądy nie zachowały równowagi między interesem państwa w pobieraniu opłat sądowych a interesem skarżącego w dochodzeniu swych roszczeń przed sądami.    Przytoczone powyżej dwa ostatnio wydane orzeczenia przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu wskazują, iż nieprzestrzeganie przez sądy konstytucyjnej zasady prawa obywatela do sądu (art. 77 ust. 2 Konstytucji RP) jest powodem składania przez obywateli skarg do Trybunału. Trybunał Praw Człowieka uwzględnił skargi obywateli, jak wskazują na to ww. orzeczenia, oraz zasądził odszkodowanie. Wypłaty odszkodowania w pieniądzu obciążają budżet państwa.    Przedstawione wyżej orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczą spraw, które nie zostały przez wiele rozstrzygnięte przez polskie sądy w oparciu o obowiązujące polskie prawo. Konstytucja RP uznaje w interesie obywateli dochodzących swoich spraw, że podstawą ich roszczeń są nie tylko ustawy uchwalone przez Sejm RP, ale także ratyfikowane umowy międzynarodowe uznane jako źródło powszechnie obowiązującego prawa w Rzeczypospolitej Polskiej (art. 87 ust. 1 Konstytucji RP).    Minister    Aldona Kamela-Sowińska    Warszawa, dnia 30 czerwca 2001 r.