Debaty sejmoweI Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie naliczania składki ZUS dla właścicieli małych firm rzemieślniczych

   W związku z przekazaną przez pana marszałka przy piśmie z dnia 25 kwietnia br., znak: SPS-0202-6395/01, interpelacją pana posła Stanisława Pawlaka w sprawie naliczania składki na ubezpieczenia społeczne dla właścicieli małych zakładów rzemieślniczych oraz w nawiązaniu do odpowiedzi z dnia 30 marca br., znak: BDG.I.0700-226/01, na poprzednie wystąpienie pana posła Pawlaka w tej samej sprawie pozwolę sobie ponownie wyjaśnić, co następuje:    Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (DzU nr 137, poz. 887, z późn. zm.) osoby prowadzące działalność gospodarczą podlegają obowiązkowi ubezpieczenia społecznego od dnia rozpoczęcia działalności do dnia zaprzestania tej działalności.    Obowiązek ten (obowiązek opłacania składek) może ulec wstrzymaniu tylko w przypadku zaprzestania prowadzenia działalności.    Podstawę wymiaru składek stanowi zadeklarowana kwota, która nie może być niższa niż 60% przeciętnego wynagrodzenia w poprzednim kwartale. Jest to istotne udogodnienie dla tej grupy ubezpieczonych, pozwalające na zmniejszenie w określonym zakresie kosztów prowadzonej przez nich działalności, zwłaszcza że osoby te w odróżnieniu od pracowników nie mają obowiązku opłacania składek na wszystkie ubezpieczenia - są one bowiem zwolnione z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie chorobowe, do którego mogą przystąpić na zasadzie dobrowolności. Za miesiąc, w którym nastąpiło odpowiednio objęcie ubezpieczeniami lub ich ustanie i jeżeli trwały one tylko przez część miesiąca - kwota najniższej podstawy wymiaru składki dla osób prowadzących działalność gospodarczą ulega proporcjonalnemu obniżeniu.    Jak wskazuje praktyka - zdecydowana większość osób prowadzących działalność gospodarczą deklaruje (niezależnie od faktycznych dochodów) minimalną ustawowo dopuszczoną kwotę podstawy wymiaru składek dla celów ubezpieczeń społecznych.    W tej sytuacji niezwykle trafny wydaje się pogląd wyrażony przez Trybunał Konstytucyjny ˝że skoro określona grupa ma swobodę ustalania kwoty, która ma stanowić podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne, to konieczne jest ustalenie pewnych granic˝.    W przypadku pracowników mamy natomiast do czynienia z sytuacją, w której podstawa wymiaru składek obliczana jest zawsze od faktycznie uzyskiwanych przychodów ze stosunku pracy. Pracownicy nie mają bowiem swobody w zakresie deklarowania swoich przychodów dla celów ubezpieczeń społecznych.    Należy pamiętać również o tym, że także system podatkowy (bez względu na wysokość dochodów) daje osobom prowadzącym działalność gospodarczą możliwość wydatnego zmniejszenia kosztów prowadzonej działalności - poprzez system ulg i odliczeń. M.in. w art. 26 ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy o podatku dochodowym pozwala na odliczenie od przychodu kwot składek na ubezpieczenia społeczne. Z kolei art. 27 ust. 1 tej ustawy pozwala na odliczenie od podatku kwot składek na powszechne ubezpieczenie zdrowotne.    Sytuację osób prowadzących działalność gospodarczą w zakresie obowiązku ubezpieczenia społecznego (opłacania składek na to ubezpieczenie) należy rozpatrywać w kontekście konstrukcji całego systemu emerytalnego, który na określonych warunkach, w zamian za opłacanie składek o zdefiniowanej stopie procentowej zapewnia świadczenia w określonej wysokości. Dlatego im wyższą podstawę wymiaru składek zadeklarują te osoby, tym wyższe będą ich świadczenia emerytalne w przyszłości.    Ustanowienie przez ustawodawcę określonego poziomu podstawy wymiaru składek dla poszczególnych grup ubezpieczonych ma być jedynie instrumentem odzwierciedlającym przeciętną sytuację dochodową w ramach danej grupy, nie może być natomiast traktowane jako instrument kreowania tej sytuacji, bowiem system ubezpieczeń społecznych nie jest do tego powołany. Jego zadaniem jest zapewnienia na określonym poziomie środków do życia osobom, które ze względu na swój wiek lub utratę (albo ograniczenie) zdolności do pracy utraciły (całkowicie lub częściowo) możliwości samodzielnego zarobkowania.    Przyjęcie rozwiązania polegającego na ustaleniu minimalnej podstawy wymiaru składek dla osób prowadzących działalność gospodarczą na poziomie np. najniższego pracowniczego wynagrodzenia (obecnie 760 zł) spowodowałoby całkowite oderwanie wysokości tej podstawy od przeciętnego poziomu dochodów uzyskiwanych przez tę grupę ubezpieczonych, w której - obok osób osiągających stosunkowo niewysokie dochody, mieszczą się także osoby o dochodach bardzo wysokich.    Posługiwanie się wyłącznie kryterium przychodu przy ustalaniu podstawy wymiaru składek dla omawianej grupy ubezpieczonych spowodowałoby z kolei znaczne zróżnicowanie podstaw w ramach tej grupy, skutkujące być może częściowym zmniejszeniem kosztów prowadzonej działalności u jednych - przy jednoczesnym znacznym wzroście kosztów u drugich. Wprowadzenie zaś ˝sztywnej˝ kwotowo lub procentowo podstawy wymiaru składek zróżnicowanej np. proporcjonalnie - tylko w zależności od poziomu dochodu lub przychodu - spotkałoby się z pewnością z zarzutem niekonstytucyjności.    Zatem, jak widać, niezwykle trudno jest ustalić inną niż przyjęta przez ustawodawcę obiektywną formułę ustalania podstawy wymiaru składek dla tej grupy ubezpieczonych. Wydaje się wiąc, iż odniesienie tej podstawy do kwoty przeciętnego pracowniczego wynagrodzenia spełnia kryterium obiektywizmu.    Pragnę podtrzymać pogląd wyrażony w piśmie z dnia 30 marca br., iż trudno byłoby udowodnić i obronić tezę o gorszej sytuacji dochodowej osób prowadzących działalność gospodarczą w porównaniu z osobami, które trudnią się pracą najemną.    W systemie emerytalno-rentowym obowiązuje generalna zasada,w myśl której wysokość emerytur i rent zależy (w przypadku osób urodzonych do dnia 31 grudnia 1948 r.) od wysokości podstawy wymiaru składek w porównaniu z przeciętnym wynagrodzeniem w okresie, na podstawie którego zostało obliczone świadczenie. W odniesieniu do osób urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r. o wysokości świadczeń decydować będzie natomiast jedynie stan indywidualnego konta - czyli ilość środków (składek) zgromadzonych na koncie osoby ubezpieczonej.    Podleganie ubezpieczeniom społecznym i opłacanie składek z tego tytułu wiąże się z gwarancją otrzymania w przyszłości, na określonych warunkach, emerytury lub renty w co najmniej najniższej ustawowo zapewnionej wysokości. Bieżące świadczenia emerytalne i rentowe są wypłacane ze środków pochodzących ze składek opłacanych na bieżąco przez osoby aktywne zawodowo.    Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, w przypadku ubezpieczonych osiągających niższe dochody w okresie aktywności zawodowej - gwarantuje wypłatę świadczeń w co najmniej najniższej ustawowo określonej wysokości - musi zatem jednocześnie zbierać składki na pewnym określonym poziomie, zapewniającym środki na wypłatę świadczeń dla tych osób w takiej co najmniej wysokości.    System ubezpieczeń społecznych zapewnia określoną wysokość świadczeń, zależną od kwoty opłaconych składek, a zatem w przypadku osób prowadzących działalność gospodarczą (osiągających niewysokie dochody) - gdyby osoby te opłacały składki od podstawy zdecydowanie niższej niż dzisiejsze ustawowe minimum - ich emerytury lub renty obliczone od tej niższej podstawy nie zapewniłyby im choćby podstaw egzystencji).    Ponieważ świadczenia dla tych osób musiałyby być i tak podwyższone do ustawowo gwarantowanej kwoty, w konsekwencji wiązałoby się to ze zwiększeniem wydatków na świadczenia dla tej grupy osób z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz budżetu państwa, który dotuje fundusz - czyli z dodatkowym obciążeniem pozostałych grup ubezpieczonych oraz podatników.    Ponownie wyrażam przekonanie, iż opisana wyżej sytuacja byłaby wątpliwa z punktu widzenia sprawiedliwości społecznej.    Sekretarz stanu    Ewa Lewicka    Warszawa, dnia 16 maja 2001 r.